Φιλική Εταιρεία: η ίδρυση και η προσφορά της στην ελληνική Επανάσταση. (B’ μέρος)

Ο όρκος, ελαιογραφία του Δ. Τσόκου (1849).

Ι. 1.Η διάρθρωση της Φιλικής Εταιρείας

Η όλη διάρθρωση στηρίχθηκε στα οργανωτικά πρότυπα των «Καρμπονάρων» και των «Ελευθεροτεκτόνων» καθώς και του
«Ελληνόγλωσσου Ξενοδοχείου». Με τις προσωπικές τους εμπειρίες που έχουν από την συμμετοχή τους σε αυτές τις μυστικές εταιρείες, κατασκευάζουν το δικό τους τελετουργικό μύησης και δέσμευσης των μελών τους, προκειμένου να εξασφαλίσουν απόλυτη μυστικότητα.
Α. Τα ονόματα χάνονται πίσω από αρχικά, που για τους μη μυημένους δεν σημαίνουν τίποτα.
Β. Δημιουργούν αλφάβητο στο οποίο εναλλάσσονται γράμματα με αριθμούς, ώστε η αλληλογραφία τους να μην μπορεί να διαβαστεί αν παραβιαστεί ή παραπέσει.
Γ. Χρησιμοποιούν παρώνυμα, που γνωρίζουν μόνο οι Φιλικοί, ώστε να μην κινδυνεύουν από τυχόν διαρροές. Π.χ. ο Υψηλάντης είναι ο «Καλός», ο Παπαφλέσσας ο «Αρμόδιος» κλπ.
Δ. Καταρτίζουν κατάλογο με συνθηματικές λέξεις που προστατεύει την επικοινωνία τους.
Ε. Τέλος υιοθετούν κινήσεις, που μόνο οι μυημένοι μπορούν να αντιληφθούν. 
Τα πάντα καλύπτονται από άκρα εχεμύθεια και ισχυρή δόση μυστηρίου!  Στη συνέχεια καταρτίζουν τη δομή και την εσωτερική ιεραρχία, όπως και βαθμούς που αντιπροσωπεύουν τη θέση αλλά και τις αρμοδιότητες των μελών.  Η ηγετική ομάδα αποκαλείτο «η Αόρατος Αρχή». Κανείς δεν γνώριζε, ούτε είχε δικαίωμα να ρωτήσει ποιοι την αποτελούσαν. Η «Αόρατος Αρχή» περιβλήθηκε από την πρώτη στιγμή με τέτοια μυστική αίγλη ώστε να πιστεύεται ότι συμμετείχαν σ’ αυτή πολλές ελληνικές και ξένες προσωπικότητες. Είχε μάλιστα επικρατήσει η φήμη ότι επικεφαλής ήταν ο ίδιος ο Τσάρος Αλέξανδρος ο Α.  Οι εντολές της Αόρατης Αρχής εκτελούντο ασυζητητί, ενώ τα μέλη δεν
είχαν δικαίωμα να λαμβάνουν αποφάσεις. Η Εταιρεία αποκαλείτο «Ναός».
Στην αρχή (1814) θεσπίστηκαν 4 βαθμοί:
1ος «Οι Αδελφοποιητοί ή Βλάμηδες» (ο κατώτερος βαθμός).
2ος «Οι συστημένοι».
3ος «Οι Ιερείς» (είχαν αρμοδιότητα να κατηχούν νέα μέλη).
4ος «Οι ποιμένες» (τίτλος που απένεμαν μόνο σε σημαντικές προσωπικότητες). 
Ταυτόχρονα δημιουργήθηκαν επιπλέον βαθμοί:
5ος «Οι αφιερωμένοι».
6ος «Οι αρχηγοί των αφιερωμένων». Αυτοί οι τίτλοι δίνονταν αποκλειστικά σε στρατιωτικούς. 
7ος «Οι Απόστολοι»
8ος «Ο Γενικός Επίτροπος της Αρχής». Ο τίτλος αυτός δόθηκε στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, όταν δέχθηκε την αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας το 1820.

I.2. H διαδικασία της μύησης

Η διαδικασία μύησης στην Φιλική Εταιρεία γινόταν κρυφά, και έπαιρνε μορφή ιεροτελεστίας. Κατ’ αρχήν, πριν από την ένταξη κάθε νέου μέλους προηγείτο λεπτομερής έρευνα για τον χαρακτήρα, προσωπικότητα, πιστεύω του, φιλοπατρία και βαθμός αφοσίωσης.  Όταν κρινόταν ώριμος τον αναλάμβανε ο μυητής (Ιερεύς). Οι Ιερείς ήταν επιφορτισμένοι για την μύηση στους 2 πρώτους βαθμούς. Ο Ιερέας λοιπόν έκανε μαζί του ένα εξονυχιστικό διάλογο, κατά τη διάρκεια του οποίου, πέρα από τις επίμονες ερωτήσεις για τους σκοπούς του σε σχέση με τη Φιλική Εταιρεία, τον προειδοποιούσε ξανά και ξανά ότι ήταν πιθανόν να χάσει τη ζωή του για τα ιδεώδη της .Όταν οι απαντήσεις ήταν ικανοποιητικές του όριζε νέα συνάντηση σε ασφαλέστερο μέρος.  Ο υποψήφιος έφερνε ένα μικρό κίτρινο κερί που του είχε ζητηθεί από πριν και πήγαιναν σ’ ένα ασφαλές σπίτι. Εκεί ο μυητής έπαιρνε ένα εικόνισμα και το έστηνε στο τραπέζι. Μπροστά από το εικόνισμα άναβαν το κερί. Γονάτιζαν και οι δύο, έκαναν το σταυρό τους και ασπάζονταν την εικόνα. Σε αυτή τη θέση ο μυητής διάβαζε το «τον
μεγάλο όρκο” και ο μυούμενος τον επαναλάμβανε με κάθε σεβασμό της ιερής εκείνης στιγμής.
«Ορκίζομαι ενώπιον του αληθινού Θεού, ότι θέλω είμαι επί ζωής μου πιστός εις την Εταιρείαν κατά πάντα. Να φανερώσω το παραμικρόν από τα σημεία και τους λόγους της, μήτε να σταθώ κατ΄ουδένα λόγον ή αφορμή του να καταλάβωσι άλλοι ποτέ, ότι γνωρίζω τι περί τούτων, μήτε εις συγγενείς μου, μήτε εις πνευματικόν ή φίλον μου.…..
Τέλος πάντων ορκίζομαι εις Σε, ω ιερά πλην τρισάθλια Πατρίς ! Ορκίζομαι εις τας πολυχρονίους βασάνους Σου. Ορκίζομαι εις τα πικρά δάκρυα τα οποία τόσους αιώνας έχυσαν και χύνουν τα ταλαίπωρα τέκνα Σου, εις τα ίδια μου δάκρυα, χυνόμενα κατά ταύτην την στιγμήν, και εις την μέλλουσαν ελευθερίαν των ομογενών μου ότι αφιερώνομαι όλως εις Σε. Εις το εξής συ θέλεις είσαι η αιτία και ο σκοπός των διαλογισμών μου. Το όνομά σου ο οδηγός των πράξεών μου, και η ευτυχία Σου η ανταμοιβή των κόπων μου. Η θεία δικαιοσύνη ας εξαντλήσει επάνω εις την κεφαλήν μου όλους τους κεραυνούς της, το όνομά μου να είναι εις αποστροφήν, και το υποκείμενόν μου το αντικείμενον της κατάρας και του αναθέματος των Ομογενών μου, αν ίσως λησμονήσω εις μίαν στιγμήν τας δυστυχίας των και δεν εκπληρώσω το χρέος μου. Τέλος ο θάνατός μου ας είναι η άφευκτος
τιμωρία του αμαρτήματός μου, δια να μη λησμονώ την αγνότητα της Εταιρείας με την συμμετοχήν μου».
Από κει και πέρα ο μυούμενος θεωρείτο νεοφώτιστο μέλος της εταιρείας δηλαδή ήταν Βλάμης με όλα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις. Ο Φιλικός με τον βαθμό Ιερέα είχε υποχρέωση να του δείξει όλα τα σημάδια αναγνώρισης μεταξύ των Βλάμηδων. Πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο οι Βλάμηδες όσο και οι Συστημένοι αγνοούσαν τους επαναστατικούς σκοπούς
της οργάνωσης. Ήξεραν μόνο πως υπήρχε μία Εταιρεία που πάσχιζε για το γενικό καλό του Έθνους και η οποία περιλάμβανε στους κόλπους της και σημαντικά πρόσωπα. Αυτό γινόταν σκόπιμα για ανύψωση ηθικού και να γίνεται ευκολότερα προσηλυτισμός.

Ο όρκος της Φιλικής Εταιρείας

Ι.3.Τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας

Στις γραμμές της συσπειρώνονται κυρίως έμποροι και μικροαστοί αλλά και  Οπλαρχηγοί όπως ο Κολοκοτρώνης, Ανδρούτσος, Αναγνωσταράς, Πλαπούτας. Ιερωμένοι όπως ο Αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δίκαιος (Παπαφλέσσας), ο μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Γερμανός. Φαναριώτες όπως ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Θεόδωρος Νέγρης,… Μεγαλοκοτζαμπάσηδες όπως ο Ζαΐμης, Λόντος, Νοταράς. Μεγαλοκαραβοκύρηδες όπως ο Κουντουριώτης. 
Κατά το 1820, τα μέλη εξαπλώνονται σε όλες τις περιοχές της Ελλάδος και τις περισσότερες ελληνικές παροικίες του εξωτερικού. Οι μυημένοι υπολογίζονται σε χιλιάδες, παρ’ όλο που είναι γνωστά μόνο τα 1.096 ονόματα. Πρέπει να επισημάνουμε ότι επειδή η Εταιρεία (ως μυστική οργάνωση) λόγω μυστικότητας, κατέστρεφε αμέσως έγγραφα και άλλα
στοιχεία που την αφορούσαν, δεν έχουμε σαφή εικόνα μελών και άλλων πληροφοριών και βασιζόμαστε κυρίως σε περιγραφές ιστορικών χρονικογράφων και άλλων μελετητών της εποχής εκείνης.
Η οργάνωση είχε υπερβεί κατά πολύ τα ίδια της τα όρια που είχε θέσει. 

Ι.4.Η ανάθεση της Αρχηγίας

Το 1818 η έδρα της Φιλικής εταιρείας μεταφέρθηκε από την Οδησσό στην Κωνσταντινούπολη, δηλαδή στην καρδιά της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Αλλά τότε συμβαίνει ότι χειρότερο. Τον Ιούλιο του 1818 πεθαίνει η ψυχή της Εταιρείας ο Νικόλαος Σκουφάς σε ηλικία 39 ετών. Ευτυχώς υπάρχει ο κατάλληλος διάδοχος, είναι ο Παναγιώτης Σέκερης που γίνεται η κεφαλή και η κινητήρια και οικονομική δύναμη της Οργάνωσης. Όμως όπως θεριεύει η ιδέα, τόσο επιτακτική είναι η ανάγκη να βρεθεί Αρχηγός για την εξέγερση. Υπήρχε στην αρχή η παραπλανητική πληροφόρηση ότι πίσω απ’ όλα βρισκόταν ο Τσάρος Αλέξανδρος ο Α’ της Ρωσίας, αλλά αυτό δεν είναι δυνατόν να συνεχιστεί. Χρειάζονται λοιπόν μία μεγάλη προσωπικότητα να
αναλάβει την αρχηγία. Στις αρχές του 1818 γίνεται μία συνάντηση με τον Ιωάννη Καποδίστρια, ο οποίος όχι μόνο αρνήθηκε γιατί θεωρούσε άκαιρο μέχρι επικίνδυνο το εγχείρημά τους και μάλιστα αργότερα έγραψε ότι οι Φιλικοί θα ήταν υπαίτιοι για τον όλεθρο που προμηνύοταν στην Ελλάδα. Κατόπιν στρέφονται στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, τον Ποντιακής καταγωγής πρίγκηπα, υπασπιστή και αδελφικό φίλο του Τσάρου. Εκείνος απαντά ναι με ενθουσιασμό και μπαίνει επικεφαλής της Φιλικής Εταιρείας, τον Απρίλιο του 1820. Οι ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας επιτέλους αναπνέουν ελεύθερα. Έχουν ολοκληρώσει την αποστολή τους και μάλιστα με μεγάλη επιτυχία.

Ι.5.Το τελικό σχέδιο


Από την στιγμή που βρέθηκε ο Αρχηγός της Εταιρείας οι συνθήκες ήταν πλέον ώριμες για να εκδηλωθεί η εξέγερση. Το μεγαλόπνοο και σύνθετο σχέδιο ήταν:
1 ο Να ξεσπάσει ταυτόχρονα επανάσταση Σέρβων, Μαυροβουνίων, Βουλγάρων, Αρβαιτών, Ρωμιών και Ρουμάνων (Μολδοβλαχία) και με στήριξη των Ρωσικών όπλων.
2 ο Παράλληλα να κάψουν τον Τουρκικό Στόλο στην Κωνσταντινούπολη.
3 ο Την ίδια περίοδο να ηγηθεί ο Υψηλάντης της επανάστασης στην Πελοπόννησο, που θεωρείτο περιοχή κλειδί.
Όμως διάφορες διαφωνίες, διχογνωμίες καθώς και η πληροφορία ότι κάποια από τα σχέδια είχαν προδοθεί, οδήγησαν στην πρόωρη κήρυξη της Επανάστασης στο Ιάσιο της Μολδοβλαχίας (σημερινής Ρουμανίας) στις 21 Φεβρουαρίου 1821.
Ο Τουρκικός στόλος δεν κάηκε και κατεπνίγη στο αίμα η εξέγερση στην Μολδοβλαχία. Άρα το σχέδιο πραγματοποιήθηκε κατά πολύ μικρό μέρος και τελικά μάλλον χρησίμευσε σαν αιματηρός αντιπερισπασμός για την επανάσταση
στην Πελοπόννησο ένα μήνα αργότερο.

Ι.6.Η αμφισβήτηση

Σήμερα κάποιοι συμμερίζονται την άποψη του Ιωάννη Καποδίστρια, δηλαδή ότι η επανάσταση δεν έπρεπε να αρχίσει ακόμα, ήταν νωρίς. Είναι γεγονός ότι η Επανάσταση θα έπρεπε να ξεκινήσει αργότερα, αλλά είχαν αρχίσει να διαφαίνονται κάποιες διαρροές και το όλο οικοδόμημα των δεκάδων χιλιάδων μελών κινδύνευε. Η μυστικότητα μέχρι τότε είχε κρατηθεί με τρομερές θυσίες. Δεν είχαν διστάσει να εκτελέσουν και πρωτοκλασάτα μέλη της Εταιρείας, όπως τον Νίκο Γαλάτη και τον Κυριάκο Καμαρήνα, μόνο και μόνο γιατί ο πρώτος ήθελε την αρχηγία και ο δεύτερος γιατί θεωρούσε πρόωρη την Επανάσταση. Το ότι όμως επί 7 χρόνια η Εταιρεία κρατήθηκε μυστική, κάτω από την μύτη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι ένα ανεπανάληπτο παγκόσμιο κατόρθωμα!

Ι.7.Τι απέγιναν οι ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας


Ο Σκουφάς δεν ευτύχησε να δει το όνειρο της ζωής του ολοκληρωμένο. Έφυγε νεότατος, 39 ετών το 1818, αφήνοντας όμως πίσω την σφραγίδα και την παρακαταθήκη του που σεβάστηκαν και ολοκλήρωσαν οι σύντροφοί του. 
Ο Τσακάλωφ διορίστηκε από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη υπερασπιστής του Ιερού Λόχου και πήρε μέρος στις μάχες που διεξήχθησαν στης Ηγεμονίες. Όταν το κίνημα εκεί κατεπνίγη, κατέβηκε στην Πελοπόννησο όπου πολέμησε ως απλός στρατιώτης. Μετά την απελευθέρωση έφυγε για την Μόσχα, όπου τελείωσε την ζωή του σε ηλικία 61 ετών το 1859. Δεν ζήτησε τίποτα από την Πατρίδα. 
Ο Ξάνθος, μετά την αποτυχία της Επανάστασης στις Ηγεμονίες, κατέβηκε στον Μοριά μαζί με τον Υψηλάντη. Το 1826 με εντολή του Δημήτριου Υψηλάντη πήγε στην Αυστρία να οργανώσει την απόδραση του Αλέξανδρου Υψηλάντη, μήπως σώσει την επανάσταση που έπνεε τα λοίσθια εκείνη την εποχή κυρίως λόγω εμφύλιων σπαραγμών κλπ κλπ.Η απόπειρα
απέτυχε. Επέστρεψε στην Ελλάδα όπου έμεινε μέχρι τις 28 Νοεμβρίου 1852. Τότε γλίστρησε στην πίσω σκάλα της Βουλής έπεσε και σκοτώθηκε. Ήταν τότε 80 ετών και πάμφτωχος. Ο Αναγνωστόπουλος, πήγε και αυτός στον Μοριά, συνοδεύοντας τον Δημήτριο Υψηλάντη. Πήρε μέρος σε όλα τα στρατιωτικά γεγονότα της περιοχής. Από Τριπολιτσά και Δερβενάκια μέχρι τις μάχες του Ιμπραήμ. Παντού αγωνίσθηκε με αυτοθυσία χωρίς να διεκδικήσει βαθμούς, μισθούς, ή αξιώματα. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Σαράντης Καργάκος «ο περήφανος αγωνιστής πλούτο θεωρούσε την πενία του». Πέθανε από χολέρα το 1854 στην Αθήνα 64 ετών.

Τέλος ο πάμπλουτος Παναγιώτης Σέκερης, ο επονομαζόμενος Χρυσοδωδέκατος, που πρόσφερε ολόκληρη την τεράστια περιουσία του στην Εταιρεία, άφησε την τελευταία του πνοή στο Ναύπλιο του 1846. Ήταν τότε 63 ετών και «διαβιού σε εις πλήρη ένδεια», όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά.  Φυσικά δεν μπορούμε να είμαστε όλοι ήρωες, αλλά μπορούμε τουλάχιστον να αντλούμε δύναμη από το παράδειγμά τους και να είναι για μας σημείο αναφοράς…

 

Το χάραμα επήρα (ορχηστρικό)

Πηγές-Βοηθήματα

  • Σπυρίδωνος Τρικούπη, “Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως”, Tόμος A’, Κεφάλαιο Α’, σ.σ 9-23.
  • Ιωάννης Φιλήμων, «Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας», 24 grammata.com

Της Χρυσούλας Β. Γαλάνη Δρ. Ιστορίας και Διδακτικής της Ιστορίας ΕΚΠΑ, τ. Γυμνασιάρχη,
Γ.Γ. Συνδέσμου Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών Γλυφάδας