Τα Συντάγματα του Αγώνα

Συνηθίζουμε να ασχολούμαστε με τα πολεμικά γεγονότα και τα
κατορθώματα των επαναστατημένων Ελλήνων στα πεδία των μαχών,
καθώς και με τον ρόλο των μεγάλων δυνάμεων της εποχής.
Ωστόσο, τα επαναστατικά συντάγματα έχουν τη δική τους περίοπτη θέση
στην ιστορία της εθνικής παλιγγενεσίας και στο πέρασμα προς τη
νεωτερικότητα, αφού ο χαρακτήρας τους αποτέλεσε πρωτοπορία στην
Ευρώπη της εποχής.
Στη διάρκεια του Αγώνα της Ανεξαρτησίας, οι Εθνικές Συνελεύσεις
των επαναστατημένων Ελλήνων υιοθέτησαν τρία συνταγματικά
κείμενα (1822, 1823, 1827).

Το πρώτο επαναστατικό σύνταγμα προήλθε από τις εργασίες της Α’
Εθνοσυνέλευσης, που έλαβε χώρα στην Επίδαυρο στις 20 Δεκεμβρίου
του 1821 ως «πρώτη ελευθέρα Συνέλευσις των Ελλήνων έθνους μετά
είκοσι δύο αιώνας». Το Σύνταγμα ψηφίστηκε την 1η Ιανουαρίου 1822
κηρύσσοντας την ανεξαρτησία του Έθνους και αιτιολόγησε την
επανάσταση. Ονομάστηκε «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος»
γιατί με τις δημοκρατικές αρχές που περιείχε, δεν ήθελε να προκαλέσει
τη σθεναρή αντίδραση της Ιερής Συμμαχίας. Προέβλεπε την
αντιπροσωπευτική αρχή και την αρχή της διάκρισης των εξουσιών. Η
«Διοίκησις» αποτελείτο από το «Βουλευτικόν» και το «Εκτελεστικόν»,
δύο συλλογικά όργανα με ενιαύσια θητεία, τα οποία «ισοσταθμίζονταν»
στη νομοπαραγωγική διαδικασία, ενώ το «Δικαστικόν» ήταν
ενδεκαμελές και ανεξάρτητο από «τας άλλας δύο δυνάμεις».
Το πρώτο Σύνταγμα της Επιδαύρου χαρακτηρίστηκε ως καινοτόμο και
πρωτοπόρο για την εποχή του, καθώς επηρεασμένο από τον
φιλελευθερισμό, εξασφάλισε δικαιώματα στον ελληνικό λαό, όπως αυτό
της ισονομίας και ισοπολιτείας ανεξαρτήτως οικονομικής και κοινωνικής
θέσης. Παράλληλα, κατοχύρωσε την ανεξιθρησκία για αυτούς που
θεωρούνταν Έλληνες πολίτες .

Ένα χρόνο αργότερα από την Α’ Εθνοσυνέλευση, στις 29 Μαρτίου 1823,
το σύνταγμα της Επιδαύρου αναθεωρήθηκε ως αποτέλεσμα της Β’
Εθνοσυνέλευσης που πραγματοποιήθηκε στο Άστρος Κυνουρίας και
ονομάστηκε «Νόμος της Επιδαύρου». Το νέο Σύνταγμα, ήταν
νομοτεχνικώς αρτιότερο και καθιέρωνε ελαφρά υπεροχή της νομοθετικής
εξουσίας έναντι της εκτελεστικής. Ακόμη, μεταρρύθμιζε τα δικαιώματα
της εκτελεστικής εξουσίας τα σχετικά με την κατάρτιση των νόμων,
βελτίωνε τις διατάξεις περί ατομικών δικαιωμάτων και μετέβαλλε επί το
δημοκρατικότερο τον εκλογικό νόμο. Στο Σύνταγμα του Άστρους,
θεμελιώθηκε το δικαίωμα της προστασίας έναντι των αυθαιρέτων
συλλήψεων και της ιδιοκτησίας , όπου πλέον τα δικαιώματα αυτά ίσχυαν
για όλους και όχι μόνο για όσους θεωρούνταν Έλληνες.

Το αρτιότερο όμως των επαναστατικών συνταγμάτων ήταν το
«Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος» που ψηφίστηκε στην
Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας, τον Μάιο του 1827. Υπήρξε καρπός
της Γ’ Εθνοσυνέλευσης, σε μια περίοδο που όλα ήταν κατεστραμμένα
από τον Ιμπραήμ και η υπόθεση της Επανάστασης βρισκόταν σε κίνδυνο.
Η Γ’Εθνοσυνέλευση η οποία είχε ήδη αποφασίσει πως πρέπει «η
νομοτελεστική εξουσία παραδοθή εις ένα και μόνον». Κατόπιν, με
ψήφισμά της εξέλεξε τον Ιωάννη Καποδίστρια «Κυβερνήτη της
Ελλάδος» για επτά χρόνια και ψήφισε το «Πολιτικόν Σύνταγμα της
Ελλάδος» που έμεινε στην ιστορία ως το πιο φιλελεύθερο και
δημοκρατικό σύνταγμα της εποχής του.
Η Συνέλευση θέλοντας να δώσει στη χώρα ένα οριστικό πολίτευμα,
εμπνευσμένο από δημοκρατικές και φιλελεύθερες ιδέες και βεβαίως από
το Πολίτευμα της Ελληνικής Δημοκρατίας του Ρήγα, διακήρυττε στο νέο
Σύνταγμα για πρώτη φορά την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας: «η κυριαρχία
ενυπάρχει εις το Έθνος, πάσα εξουσία πηγάζει εξ αυτού και υπάρχει υπέρ
αυτού». Ακόμη, καθιέρωνε ρητά τη διάκριση των εξουσιών, ανέθετε
στον Κυβερνήτη την εκτελεστική εξουσία και τη νομοθετική στο σώμα
των αντιπροσώπων του λαού, τη Βουλή.
Ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας (1828-1832)
Ο Καποδίστριας, ωστόσο, επικαλούμενος την αταξία και τις δυσκολίες
που καθιστούσαν τη διακυβέρνηση δυσχερή εισηγήθηκε στη Βουλή, και
αυτή με ψήφισμά της, τον Ιανουάριο του 1828 αποδέχθηκε, την
αναστολή της λειτουργίας της ιδίας και του Συντάγματος. Στη θέση της
Βουλής ιδρύθηκε το «Πανελλήνιον» και αργότερα η Γερουσία,
συμβουλευτικά όργανα, τα οποία μετείχαν «μετά του Κυβερνήτου της Ελλάδος των έργων της Κυβερνήσεως». Ουσιαστικώς, βεβαίως, την
εξουσία ασκούσε ο ίδιος ο Καποδίστριας ο οποίος συγκέντρωνε στα
χέρια του όλη την εξουσία με λαϊκό χρίσμα που εκείνος λάμβανε και
ανανέωνε με το αντιπροσωπευτικό σύστημα. Δεν πρέπει, ωστόσο, να
παραγνωρισθεί η προσπάθειά του για τη δημιουργία κρατικής υπόστασης
από το μηδέν και η απελευθέρωση μεγάλου μέρους της χώρας.
Μετά τη δολοφονία του Ι. Καποδίστρια και την ταραχώδη περίοδο που
ακολούθησε, η αυτοαποκληθείσα «Πέμπτη Εθνική των Ελλήνων
Συνέλευσις» ψήφισε τελικώς, το 1832, στο Ναύπλιο νέο «Σύνταγμα»,
διορίζοντας ταυτοχρόνως Κυβερνήτη τον αδελφό του δολοφονηθέντος
Ιωάννη Καποδίστρια, Αυγουστίνο. Στη συνέχεια το «Σύνταγμα» αυτό,
που θύμιζε έντονα το αμερικανικό και δεν ίσχυσε ποτέ,
χαρακτηρίστηκε «Ηγεμονικό», διότι προέβλεπε κληρονομικό αρχηγό του
κράτους, τον Ηγεμόνα.
Παρά το γεγονός ότι τα τρία συντάγματα και ειδικά το τελευταίο της
Τροιζήνας δεν εφαρμόστηκαν, αποτέλεσαν μια σημαντική
παρακαταθήκη για τις επόμενες εθνοσυνελεύσεις που θα λάβουν χώρα
στο ανεξάρτητο πλέον ελληνικό κράτος. Η κληρονομιά του
φιλελευθερισμού και της κατοχύρωσης θεμελιωδών δικαιωμάτων θα
επηρεάσει όλα τα επόμενα συντάγματα

Βιβλιογραφία:
-Ευθυμίου Μαρία, Ρίζες και θεμέλια, Οδόσημα της Ιστορίας του
Ελληνισμού, σε συνεργασία με τον Μάκη Προβατά, εκδόσεις Πατάκη,
Αθήνα 2020, σελ. 182
-Σβώλος Αλέξανδρος, Τα Ελληνικά Συντάγματα, η Συνταγματική
Ιστορία της Ελλάδος, εκδόσεις Στοχαστής, Αθήνα 1972, σελ. 20-24.
-Τρικούπης Σπυρίδων, Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, τ. 4ος,
Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, σελ. 129.
https://library.parliament.gr/%CE%A8%CE%B7%CF%86%CE%B9%C
E%B1%CE%BA%CE%AE-
%CE%92%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%B9%CE%BF%CE%B8
%CE%AE%CE%BA%CE%B7/1821

Της Χρυσούλας Β. Γαλάνη
Δρ. Ιστορίας και Διδακτικής της Ιστορίας ΕΚΠΑ, τ. Γυμνασιάρχη,
Γ.Γ. Συνδέσμου Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών Γλυφάδας