Τα κυριότερα επαναστατικά κινήματα πριν την Επανάσταση του 1821

1462: Tο 1462, δηλαδή 9 χρόνια μετά την πτώση της Kωνσταντινούπολης, επαναστατεί η Λέσβος, η οποία και απελευθερώνεται. H ελευθερία όμως στο νησί κρατάει ένα χρόνο. Tο επόμενο έτος η Tουρκία αποβιβάζει στο νησί 10.000 στρατιώτες οι οποίοι προέβησαν σε όργιο σφαγής!
1463: Σημειώνεται επαναστατικό κίνημα σε Σπάρτη, Λακεδαίμονα και Αρκαδία με επικεφαλής τους Πέτρο Μπούα και Μιχαήλ Ράλλη.
Tην ίδια χρονιά (1463) οι Eνετοί, οι οποίοι κατείχαν αρκετές πόλεις της N.Δ. Eλλάδας, ήλθαν σε ρήξη με τούς Tούρκους, για εμπορικούς κυρίως λόγους, με αποτέλεσμα να ενισχύσουν τον πόθο των Eλλήνων για ξεσηκωμό κατά των Tούρκων. Eτσι ξεσηκώνονται στην Πελοπόννησο και για 16 χρόνια διεξάγεται ένας μακρότατος αγώνας κατά των τούρκων! Oμως το 1479 η Tουρκία, επειδή το επαναστατικό κίνημα στην Πελοπόννησο ήταν ισχυρό και είχε πάρει διαστάσεις,προχώρησε σε σύναψη ειρήνης με τη Bενετία. Mετά την συμφωνία αυτή οι Eνετοί διέκοψαν την ενίσχυση του Eλληνικού αγώνα, με αποτέλεσμα η επαναστατική αυτή προσπάθεια νά καταρρεύσει!

1481: Ο Κροκόδειλος Κλαδάς και οι Μανιάτες αγωνιστές επαναστάτησαν. Έφτασαν ως την Ήπειρο κι απελευθέρωσαν την περιοχή της Χιμάρας. Αβοήθητος από τη Δύση, που τον είχε ενθαρρύνει, ο Κλαδάς αιχμαλωτίστηκε, εννέα χρόνια αργότερα, και γδάρθηκε ζωντανός.

Σημαια Κροκοδειλου Κλαδά


1489: Ο τελευταίος του βυζαντινού οίκου, Ανδρέας Παλαιολόγος, με σύμμαχο τον Κάρολο Η’ της Γαλλίας απελευθέρωσε την Ήπειρο και μεγάλο μέρος της Θεσσαλίας. Το κίνημα ήταν μεγάλο με τους Τούρκους να υποχωρούν. Όμως τα χριστιανικά κράτη συμμάχησαν κατά του Καρόλου με αποτέλεσμα να γυρίσει στη Γαλλία. Ο Παλαιολόγος έμεινε χωρίς συμμάχους και η επανάσταση «πνίγηκε» στο αίμα με τους Έλληνες να σφάζονται ανηλεώς μέχρι το 1496.
1532: Επανάσταση σε Κορώνη και Πάτρα με αρχηγούς τον Νικόλαο Μαμωνά-Παλαιολόγο, τον Μιχαήλ Καλόφωνο και άλλους.
1565: Πνίγεται στο αίμα ο ξεσηκωμός στην Ήπειρο, με αιτία το παιδομάζωμα.

 Τα πρώτα επαναστατικά κινήματα ξέσπασαν τον 16ο αιώνα, καθώς τότε οι Τούρκοι βρίσκονταν σε πόλεμο με τους Δυτικούς, κυρίως Βενετούς και Ισπανούς. Έτσι οι Έλληνες έβρισκαν την ευκαιρία να επαναστατούν, είτε μόνοι τους είτε στο πλευρό των Δυτικών. Πολλοί Κερκυραίοι, Κρητικοί και ιδίως οι πάντα ανυπότακτοι Μανιάτες πολέμησαν τους Οθωμανούς Τούρκους είτε στο πλευρό των Βενετών και των Ισπανών είτε μόνοι τους, με επιχειρήσεις στην ξηρά και στη θάλασσα Σημαντικότερο πολεμικό γεγονός εκείνης της περιόδου ήταν η ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571, κατά την οποίαν οι Ευρωπαίοι, μαζί με ελληνικά πλοία, κατέστρεψαν ολοκληρωτικά τον τουρκικό στόλο.  Ήταν μία πολύ σκληρή ναυμαχία, που κράτησε μία ημέρα και είχε γύρω στους 30.000 νεκρούς (~20.000 τούρκους, ~8.000 Δυτικούς).
​Ταυτόχρονα ή​ταν η πρώτη μεγάλη ήττα των Οθωμανών από τους Ευρωπαίους.
Χωρίς να είναι ένα επαναστατικό κίνημα των Ελλήνων, η ναυμαχία της Ναυπάκτου έχει την σημασία της στον ελληνικό αγώνα αφού, αφ’ ενός πήραν μέρος και Έλληνες με την πλευρά των Δυτικών, αφ’ ετέρου ήταν το πρώτο μεγάλο γεγονός της αντιπαράθεσης της Δυτικής ευρώπης με την Οθωμανική αυτοκρατορία· γεγονός που έδωσε ελπίδες στους υποδουλωμένους πληθυσμούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας πως οι Δυτικοί, θα τους βοηθούσαν να ανακτήσουν την ελευθερία τους.

H Μάχη του Λεπάντο, αναπαράσταση αγνώστου δημιουργού

ΑΡΧΕΣ 17ου ΑΙΩΝΑ: Διονύσιος ο Φιλόσοφος (1611)

Διονυσιος ο Φιλόσοφος ​​(Μουσείο Παύλου Βρέλλη, Ιωάννινα)

Το 1600 ο Μητροπολίτης Λαρίσης Διονύσιος, γνωστός ως Φιλόσοφος, ξεσήκωσε τους υπόδουλους Έλληνες στην ορεινή Θεσσαλία. Το κίνημά του όμως απέτυχε και ο ίδιος διέφυγε στη Ρώμη και έπειτα στην Ισπανία ζητώντας ενισχύσεις. Εννέα χρόνια αργότερα επέστρεψε στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, παροτρύνοντας τους κατοίκους της Θεσπρωτίας να εξεγερθούν. Ο Διονύσιος ήταν Μακεδόνας ιερέας. Ήταν τόσο μορφωμένος που ο κόσμος τον έλεγε “Φιλόσοφο”. Έγινε μητροπολίτης, αλλά εξαιτίας της επαναστατικής του δράσης το Πατριαρχείο τον καθαίρεσε. Οι εχθροί του (ο “απλός” θρησκόληπτος λαός και αυτοί που δεν ήθελαν εξεγέρσεις και φασαρίες) κάνοντας λογοπαίγνιο τον έβριζαν “Σκυλόσοφο”. Οργάνωσε την σημαντικότερη εξέγερση του 17ου αιώνα, η οποία απέτυχε, εξαιτίας προδοσίας. Συνελήφθη (1611) από τους Τούρκους και πέθανε με μαρτυρικό θάνατο.
ΤΕΛΗ 17ου αιώνα: Πόλεμοι Βενετών εναντίον των Οθωμανών
Στα τέλη του 17ου αιώνα οι Βενετοί ξεκίνησαν εκστρατεία εναντίον των Τούρκων και κατέλαβαν την Αθήνα και σχεδόν όλη την Πελοπόννησο.
Κατά την πολιορκία της Αθήνας το 1687 οι Τούρκοι είχαν αποθηκεύσει τα πυρομαχικά τους μέσα στον Παρθενώνα.
Οι Βενετοί, με αρχηγό τον Μοροζίνι, αδιαφορώντας για το μνημείο, προκειμένου να καταλάβουν την πόλη τον βομβάρδισαν και τον ανατίναξαν.
Από την αποτρόπαια αυτή πράξη ο Παρθενώνας καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς και αυτός είναι ο λόγος που σήμερα βρίσκεται σ’ αυτήν την κατάσταση..
Η Αθήνα και η Πελοπόννησος πέρασαν όμως ξανά στην κατοχή των Οθωμανών ύστερα από δύο δεκαετίες. Έκτοτε η Βενετία σταμάτησε να παίζει ενεργό ρόλο στις ελληνικές υποθέσεις.

ΤΕΛΗ ΤΟΥ 18ΟΥ ΑΙΩΝΑ​: Ορλωφικά (1770)

Αλέξης και Γρηγόρης Ορλώφ

Οι προσπάθειες για απελευθέρωση συνεχίζονταν. Αυτή την φορά οι Έλληνες είχαν εναποθέσει τις ελπίδες τους στους Ρώσους.
Η Ρωσία από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου (1689-1725) καθίσταται ως μια ισχυρή ευρωπαϊκή δύναμη η οποία αποτελεί τον κύριο αντίπαλο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σκοπός της αυτοκρατορίας ήταν η ανάπτυξη που θα επιτυγχάνονταν με τον έλεγχο της Μαύρης Θάλασσας και κατά συνέπεια την πρόσβαση στους πολυπόθητους για τη Ρωσία εμπορικούς δρόμους του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου.
Οι βλέψεις της Ρωσίας για τον έλεγχο του εμπορίου παρέμεναν επί σειρά ετών, με την ένταση ολοένα και να αυξάνεται μεταξύ της ίδιας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Συχνά οι δύο χώρες οδηγούνταν σε συγκρούσεις οι οποίες εν τέλει δεν άλλαξαν εκείνη την εποχή τον χάρτη της περιοχής.
Τα αποτελέσματα δεν ικανοποιούσαν την τσαρική Ρωσία. Η ένταση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία αυξήθηκε στα χρόνια της (Μεγάλης) Αικατερίνης Β’ (1762-1796). Η Αικατερίνη Β’ με τις… μεγάλες βλέψεις αποφάσισε να δώσει σάρκα και οστά στο σχέδιο των προκατόχων της και αρχικά διέταξε τη δημιουργία ρωσικού στόλου ο οποίος θα είχε δυναμική παρουσία στο Αιγαίο. Όμως ο καλύτερος τρόπος για να «χτυπήσεις» τον εχθρό σου είναι από «μέσα». Γι αυτό το λόγο έπρεπε να συμμετάσχουν και οι Έλληνες….
Μέρος του ρωσικού σχεδίου δράσης ήταν η εξέγερση των ορθοδόξων χριστιανικών πληθυσμών της βαλκανικής χερσονήσου, προκειμένου να ανοίξει ο δρόμος για τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου. Στους ορθόδοξους πληθυσμούς συγκαταλέγονταν οι Έλληνες της Ρούμελης, της Πελοποννήσου και των νησιών του Αιγαίου.
Στις 30 Σεπτεμβρίου 1768 ξεκίνησε ο ρωσοτουρκικός πόλεμος. Ήταν η τέλεια ευκαιρία για την Μεγάλη Αικατερίνη να εξεγείρει τους χριστιανούς των Βαλκανίων δίνοντας στον ρωσοτουρκικό πόλεμο χαρακτηριστικά σταυροφορίας κατά του ισλαμισμού. Ο ενθουσιασμός των Ελλήνων τότε ήταν ιδιαίτερα μεγάλος. Προϋπάρχοντα ρόλο έπαιζαν οι κληρικοί όλων των βαθμίδων που διέδιδαν τις προφητείες για την ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και προμήθευαν τους εξεγερμένους με πολεμοφόδια. Οι πράκτορες της Μεγάλης Αικατερίνης έπαιξαν ρόλο στην ανάταση του ηθικού των Ελλήνων. Οι ευνοούμενοι συνεργάτες της Μεγάλης Αικατερίνης, αδερφοί Γκριγκόρι, Αλεξέι και Φιοντόρ Ορλώφ την έπεισαν για το σχέδιο που είχαν εκπονήσει και προέβλεπε την επέμβαση των ρωσικών ναυτικών δυνάμεων στην Ελλάδα. Πριν αρχίσουν οι επιχειρήσεις στην Ελλάδα, οι αδερφοί Ορλώφ εγκαταστάθηκαν κρυφά στη Βενετία και είχαν επαφές με Έλληνες που ζούσαν στην πόλη και πράκτορες τους που πήγαιναν στην κατεχόμενη τότε Ελλάδα.
Πράγματι, οι αδελφοί Ορλώφ από την Ρωσία, ενίσχυαν τα επαναστατικά κινήματα σε Πελοπόννησο (Μάνη) και Στερεά (τα γνωστά Ορλωφικά).
Ο πρόκριτος Δασκαλογιάννης (Δασκαλογιαννάκης, όπως επικράτησε αργότερα με την προσθήκη της κατάληξης -άκης), ξεσήκωσε τους Σφακιανούς και επαναστάτησαν και αυτοί.
Κατά τα Ορλοφικά, ο Αλεξέι Ορλώφ και οι συνεργάτες τους δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στη Ρωσία χωρίς κάποια εντυπωσιακή νίκη. Άρχισαν λοιπόν τη συστηματική καταδίωξη του τουρκικού στόλου στο Αιγαίο, η οποία κατέληξε στη μεγάλη νικηφόρο για τους Ρώσους ναυμαχία του Τσεσμέ (26 Ιουνίου 1770), μεταξύ Χίου και μικρασιατικών παράλιων, η οποία αποτέλεσε μία από τις σοβαρότερες ναυτικές καταστροφές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Οι επαναστάτες, όμως, τελικά νικήθηκαν και οι Τούρκοι τιμώρησαν σκληρά τις περιοχές που είχαν ξεσηκωθεί.
Αμέσως μετά την αποχώρηση των Ρώσων, μέλη της οθωμανικής κυβέρνησης πρότειναν την γενική σφαγή των Ελλήνων, αδιακρίτως φύλου κι ηλικίας. Όλοι συμφώνησαν εκτός από τον αρχιναύαρχο Χασάν Τζεζαϊρλή, ο οποίος κατόρθωσε τελικά να επιβάλει την άποψή του με το ακαταμάχητο επιχείρημα «Εάν φονευθώσιν όλοι οι Έλληνες, ποίος θα πληρώνη το χαράτσι;»
Παρ’ όλα αυτά ο ρωσοτουρκικός πόλεμος είχε και ένα καλό αποτέλεσμα για τους Έλληνες: την συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774). ). Η συνθήκη αυτή είναι πολύ σημαντική, αφού η Ρωσία θεώρησε πως απέκτησε το δικαίωμα να παρεμβαίνει στα εσωτερικά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προκειμένου να προστατεύσει τους Χριστιανούς που ζούσαν εκεί. Με αυτήν επιπλέον δόθηκε η δυνατότητα στα ελληνικά καράβια να πλέουν ελεύθερα με ρώσικη σημαία. Το γεγονός αυτό συνέβαλε πολύ στην οικονομική ανάπτυξη των Ελλήνων.

ΤΕΛΗ 18ου ΑΙΩΝΑ: Λάμπρος Κατσώνης (1788)

Ο Λάμπρος Κατσώνης, αξιωματικός του ρωσικού στρατού, έχοντας ως ορμητήριο την Κέα (Τζια), και νομίζοντας πως οι Ρώσοι θα τον βοηθούσαν, κατάφερε με τον μικρό του στρατό να γίνει για λίγα χρόνια ο φόβος και ο τρόμος όχι μόνον των Τούρκων αλλά και των πειρατών. Στις ναυτικές επιχειρήσεις ήταν μαζί του και ο κλέφτης Γεώργιος Ανδρίτσος, ο πατέρας του ήρωα της Επανάστασης Οδυσσέα Ανδρούτσου.
Όμως οι Ρώσοι, που στο μεταξύ είχαν κλείσει ειρήνη με τους Τούρκους, τον εγκατέλειψαν στην τύχη του.
​Το αποτέλεσμα ήταν να αγωνίζεται μόνος του και τελικά να καταστραφεί ο στόλος του από τους Τούρκους στην θαλάσσια περιοχή έξω από την Άνδρο.
«Σαν σ’ αρέσει μπαρμπα-Λάμπρο, ξαναπέρν’ από την Άνδρο» λέει με πικρία ένα παλιό λαϊκό δίστιχο, για να δείξει την πανωλεθρία που έπαθε ο Λάμπρος Κατσώνης και ο στόλος του στα στενά της Άνδρου.

Λάμπρος Κατσώνης

ΤΕΛΗ 18ου ΑΙΩΝΑ: Γαλλική Επανάσταση

Στα τέλη του 18ου αιώνα, λόγω της διάδοσης των φιλελεύθερων ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης, οι ελπίδες των Ελλήνων για απελευθέρωση στράφηκαν και προς τους Γάλλους του Ναπολέοντα. Τον επαναστατικό αναβρασμό ενίσχυσαν και διάφορα δημοσιεύματα Ελλήνων Διαφωτιστών υπέρ των Γάλλων. Ωστόσο, πολύ σύντομα και αυτές οι ελπίδες διαψεύστηκαν. Γύρω στο 1800, οι υπόδουλοι Έλληνες είχαν πια συνειδητοποιήσει πως κάθε πρωτοβουλία για απελευθέρωση έπρεπε να προέλθει από τους ίδιους.
1808: Γίνεται νέα επαναστατική κίνηση στήν περιοχή τών Xασίων και τού Oλύμπου με επικεφαλής τόν Παπα-Eυθύμιο Bλαχάβα, χωρίς όμως αποτέλεσμα.

Πηγές:
 Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, 1860-1872
 Κωνσταντίνος Σάθας, Τουρκοκρατουμένη Ελλάς, 1869, εκδ. Κ.Καμαρινόπουλου,
1962
 Ροτζώκος, Νίκος Β. (2007). Εθναφύπνιση και εθνογένεση: Ορλωφικά και
ελληνική ιστοριογραφία. Αθήνα: Βιβλιόραμα..

Της Χρυσούλας Β. Γαλάνη
Δρ. Ιστορίας και Διδακτικής της Ιστορίας ΕΚΠΑ, τ. Γυμνασιάρχη,
Γ.Γ. Συνδέσμου Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών Γλυφάδας